Bugun...
Büyükşehir Belediyelerinin Dünü Bügünü


Bünyamin GÜNAL
 
 

Mahalli idarelerde büyükşehir belediye modeli 1984 yılından başlayarak günümüze kadar 28 yıllık bir süreçte uygulamadaki eksiklikleri de düzeltilerek halkımıza hizmet sunumunda yararlı duruma getirilmiştir. Büyükşehir sistemi bir fantezi, bir özenti değildir. Demokrasiye, üniter devlet sistemine aykırı olmadığı gibi eyalet sistemine geçiş endişesi de yoktur. Halkımızın ihtiyaçlarını karşılamada hizmet bütünlüğü, herkesimin yararlandırılması, şeffaf yönetim esasına dayanır.

          Sayın Başbakanımız Recep Tayyip ERDOĞAN, 1994 - 1999 yıllarında İstanbul Büyükşehir Belediye başkanlığı yaptığı dönemlerde (Ben de bu dönemde büyükşehir belediyesi meclis başkanlığı yapıyordum) büyükşehir modelini yaşayarak ve uygulayarak, hizmet kalitesini artırarak bugünleri görebilmiştir. Toplum yararı olmasaydı bu kanunu gündeme asla getirmezdi.

          Şimdi bizlere düşen görev; önyargısız, kırmadan, dökmeden, siyasi taassuplara saplanmadan, liyakat ve deneyimleri, öneri, görüş ve eleştirileri dikkate alarak, büyükşehir kanununa uyum sağlayarak, yeni sisteme hızlı geçiş yapmamız toplumsal görevimiz olmalıdır.

          Bu genel kanı, niyet ve temenni ile birlikte “geçmişten günümüze büyükşehir ve yenilikleri” sistemini tanımak, bilmek, hazırlık yapmak üzere aşağıdaki bilgileri de değerlendirmeliyiz.

          Bilindiği üzere, Devlet kendi varlığını korumak ve vatandaşının refahını sağlamak üzere organize olmuştur. Görevlerini ve sorumluluklarını merkezi idare ve mahalli idare sistemi içinde yerine getirmektedir. Yetkileri de anayasa ve yasalarla belirlenmiştir.

          Mahalli idare yönetiminde; il özel idaresi, belediye ve büyükşehir belediyesi ile köy bulunmaktadır. Devlete ait görev ve hizmetleri, paylaşımla, kendi coğrafi ve yetki sınırları içinde yerine getirirler. İl özel idarelerinin görev, sorumluluk, yetki alanı; o ilin sınırları içidir ancak, belediye sınırları dışında kalan köy ve kırsal alandır. Aynı il içinde il merkez belediyesi ile çok sayıda ilçe ve belde belediyeleri, hatta büyükşehir belediyesi de bulunabilmekteydi. Belediyelerin görev, sorumluluk, yetki alanları da; kuruluşları sırasında belirtilen kendi sınırları içindedir. Bazen de, belediyelerin gelişme ve genişlemesine imkan veren, ihtiyaç duyulan mücavir alan ayrılmaktadır.

           Büyükşehir belediyesi, Anayasamızın mahalli  idareler başlığını taşıyan 127. maddesindeki “...... kanun, büyük yerleşim merkezleri için özel yönetim biçimleri getirebilir." hükmüne dayalı olarak,  ilk defa 1984 yılında 195 sayılı K.H.K. ve takiben 3030 sayılı kanunla uygulamaya konulmuştur. İlk uygulamalarda 1988 yılına kadar belediye sınırları içinde birden fazla ilçe bulunması esası arandığından, ilçe ihdası ve büyükşehir belediyesi kurulması kanunla yerine getirilmiştir. Böylece;

            1984’te 195 say. KHK. İle İstanbul, Ankara, İzmir,              

            1986’da 3306 say. kanun (sk) ile Adana,

            1987’de 3391 sk. ile Bursa,  3398 sk. ile Gaziantep, 3399 sk.ile Konya, 

            1988’de 3508 sk. ile Kayseri,

            1993’te 504 say.KHK ile 7 il’de; Antalya, Diyarbakır, Erzurum, Eskişehir, İzmit,       Mersin,  Samsun,

            2000’de 593 say. KHK ile Sakarya,              

            Olmak üzere bu illerde 1984 -2000 yılları arasında 16 büyükşehir belediyesi kurulmuş, sınırları ise; kuruluş kanunlarında birkaç ilçe, belde, ilk kademe belediyelerini içine alarak kısmi alan olarak belirlenmiştir. Ancak 2004 yılında uygulamaya konulan yeni 5216 sayılı Büyükşehir Belediyesi Kanunu ile bazı kriterler getirilmiş ve ayrıca İstanbul ve Kocaeli Büyükşehir Belediye sınırlarının il sınırına kadar genişletilmesi ile yeni bir mahalli idare modeli uygulaması ortaya konulmuştur.

           Geçen süreçte il sınırında büyükşehir belediye modelinin imar, planlama, ulaşım, itfaiye gibi geniş çerçevede eşgüdüm ve bütünlük içerisinde yürütülmesi gereken mahalli müşterek nitelikteki kamu hizmetlerinin sunumunda etkinlik sağlandığı görülmüştür. Diğer yanda ise; il özel idaresi ve büyükşehir sınırları, yetkileri, sorumlulukları, işleyişleri örtüşmüş, iç içe girmiş, meclis yetkilerinde de üst otorite olma, müdahalecilik anlayışları yaşanmaya başlanmıştır.

          İşte bu uygulama ve gerçekler karşısında yerel yönetimlerde daha ileri adımla yeni sisteme geçişe ihtiyaç olmuştur. Böylece 5216 sayılı Büyükşehir Kanunu ile ilgisi bulunan birçok kanunlarda değişiklik yapan 2012 tarihli ve 6360 sayılı Kanun ile yeni düzenleme büyükşehir kanunu uygulamaya konulmuştur.

          Bu yeni büyükşehir model ve sistemi ile aşağıdaki uygulamaları bulacağız:

           1- Mevcut 16 büyükşehir belediyesi; İstanbul, Ankara, İzmir, Adana, Bursa, Gaziantep, Konya, Kayseri, Antalya, Diyarbakır, Erzurum, Eskişehir, Kocaeli,  Mersin,  Samsun, Sakarya belediye sınırları, il mülki sınırı haline getirilmektedir.     

           2- Yeniden 13 il belediyesi; Aydın, Balıkesir, Denizli, Hatay, Malatya, Manisa, Kahramanmaraş, Mardin, Muğla, Tekirdağ, Trabzon, Şanlıurfa, Van, büyükşehir belediyesine dönüştürülmekte ve yine sınırları da il mülki sınırı haline getirilmektedir. Büyükşehre dönüşen bu 13 illerde merkezde en az bir ilçe kurulmaktadır. İlk kademe belediyesi tanım ve uygulaması da kaldırılmıştır. İlçe belediye sınırları da ilçe mülki sınırlarıdır.

           3- Yukarıda belirtilen önceki 16, yeni kurulan 13, toplamda 29 büyükşehir belediyesi olan yerlerin, il özel idaresi ile belde belediyeleri, köyleri, bucakları ve bucak teşkilatları kaldırılmakta ve tüzel kişilikleri sonlandırılmaktadır.

           Bu yeni durumda mevcut belde belediyeleri, köyler ne olacak, nasıl hizmet alacak, yorumu yapılsa da, Devlet kurumlarında teşkilat yapısı, görev dağılımı, kişiler, değişebilir, ama yenilik ve çağa uyum esastır. Devlet vatandaşına refah ve hizmet getirmek zorundadır, asla eziyet getirmez. Nitekim, geçmişte Köy Hizmetleri Müdürlükleri kaldırıldığında teşkilatları, mal varlıkları, yetki ve sorumlulukları, hizmetleri tümü ile il özel idarelerine devir edildi. Sonuçta daha hızlı, daha kaliteli, daha yaygın hizmetler verildi.      

           4- Bu 29 büyükşehir belediyesine dahil beldeler mahalleleri ile köyler ise mahalle olarak büyükşehrin ilçe belediyelerine mahalle olarak katılmaktadır.

           5- Büyükşehir belediyesi olan 29 il dışındaki diğer 52 il’de ise, nüfusu 2000’nin altındaki belde belediyeleri de kaldırılarak köy’e dönüştürülmektedir.

           6- Büyükşehir belediyesine dönüştürülmeyen mevcut 52 il ile yeni kurulacak il’de dahil merkez ve ilçe belediyeleri sınırları dışındaki köy ve kırsal alana hizmetler, yine il özel idaresince götürülecektir.

           7- Büyükşehir belediyelerinin bulunduğu illerde Vali’ye bağlı, kamu tüzel kişiliğini haiz, özel bütçeli Yatırım İzleme ve Koordinasyon Merkezi kurulmaktadır. Merkezi idarenin yatırımlarının gerçekleşmesi ve takibi yapılacaktır. Bu merkezde; hukuk, afet ve acil yardım, yatırım izleme, rehberlik ve denetim, strateji ve koordinasyon, idari, birimler kurulmaktadır. Genel bütçe vergi gelirleri tahsilatının % 0.25’i bu merkezlere dağıtılıyor.

           8- Tüzel kişiliği kaldırılan ve mahalleye dönüşen köylerde;

          A) Ticari amaç taşımayan yapılar için imar mevzuatı doğrultusunda yörenin geleneksel, kültürel mimari özelliklerine uygun tip projeleri ilçe belediyeleri yapacaktır.

          B) Buralarda görev yapan geçici ve gönüllü köy korucuları halen görev yaptıkları yerlerde yine görev yapmaya devam edeceklerdir.

          C) Orman, mera, yaylak, kışlak gibi yerlerden yine bu yer sakinleri tarafından kullanılmaya devam edilecektir.

          D) Buralarda yaşayanlardan emlak, ilan ve benzeri vergi ve harçlar 5 yıl süreyle alınmayacak ve de ödeyeceği su paraları, ilçe belediyesi su parasının %25’inden fazla olmayacaktır.

           9- Tüzel kişiliği kaldırılan il özel idarelerine, 5302 sayılı kendi kanunları ile veya çeşitli kanunlarla verilmiş görevler veyahut yapılmış atıflar, ilgisine göre bakanlıklara, bakanlığa bağlı kuruluşlara, bunların taşra teşkilatlarına, hazineye, büyükşehir ve ilçe belediyelerine yapılmış sayılacak ve il özel idaresine verilmiş görev ve yetkiler bu kuruluşlar tarafından kullanılacaktır.

          10- Büyükşehir Belediyesi Kanunu’nda(5216) ve Belediye Kanunu’nda(5393) ve diğer bazı kanunlarda yapılan değişikliklerle belediyelere bazı yenilikler de getirilmektedir.

          A) Madencilik faaliyetleri için de iş yeri açma ve çalışma ruhsatları verilecek.

          B) Mabetler için bina ve tesis, bakım ve onarımı yapmak, malzeme desteği sağlamak.

          C) İmar mevzuatı gereğince inşaatlardan alınan otopark gelirleri ilçe belediyelerince büyükşehir belediyesine aktarılıp sadece otopark kamulaştırma ve tesislerinde kullanılacak. Bu gelirler başka amaçla kullanılamayacak.

           D) Belediye sınırları içinde nüfusu 500’ün altında mahalle kurulamayacaktır.

           E) Sporu teşvik etmek amacıyla gençlere spor malzemesi, müsabakalarda üstün başarı gösteren öğrencilere, sporculara, antrenörlere meclis kararı ile ödül verilebilecektir.

           F) Mabetlere meclis kararıyla indirimli bedelle ya da ücretsiz olarak içme ve kullanma suyu verilebilecektir.

          G) Ulaştırma Bakanlığı izni ile haberleşme altyapısı yapılabilecek.

          11- İl Özel idarelerine ve Belediyelere Genel Bütçe Vergi Gelirlerinden Pay Verilmesi Hakkında Kanun(5779/2.md) değişikliği ile belediye payları dağıtımında ve gelirlerde farklılık ve artış olmaktadır.

           A) Genel bütçe vergi gelirleri tahsilatının %1,50’si büyükşehir dışındaki belediyelere, %4,50’si büyükşehirdeki ilçe belediyelerine, %0,5’i il özel idarelerine ayrılacaktır. Büyükşehirlerdeki ilçe belediyelerine ayrılan (%4,50) payın da %90’lık kısmı ilçelerin nüfusuna, %10’luk kısmı ise ilçelerin yüzölçümüne göre dağıtılacaktır.

           B) Büyükşehir belediye sınırları içinde yapılan genel bütçe vergi gelirleri tahsilatı toplamının %6’sı ile genel bütçe vergi tahsilatı toplamı üzerinden büyükşehirdeki ilçe belediyelerine ayrılan(A şıkkındaki) payların %30’u büyükşehir payı olarak ayrılacaktır.

          Bu gelir artışlarına ve belde, köy iptallerine örnek olarak Kahramanmaraş bilgileri yaklaşık değerlerle aşağıda verilmiştir. Yani 29 büyükşehir belediyesi yenikleri de benzerlikler taşımaktadır.  Alttaki tabloda görüleceği üzere,  muhtemel gelir durumu şöyle olabilecek: özel idare ve bütün belediyeler toplam gelirleri 250 milyon TL iken, yeni sistemle en az 100 milyon artışla 350 milyon TL’ye ulaşacakbilecektir.

Kahramanmaraş

2012 Öncesi Durum -GBVGP

Yeni Büyükşehir Belediyesi- GBVGP

 

Nüfus

Toplam Pay

 

Nüfus

Toplam Pay

 

Büyükşehir Belediyesi

-

-

-

1.054.210

 203.274.909 TL

 

Su ve Ka. İdaresi

-

-

-

1.054.210

 20.871.382 TL

 

K.maraş Belediyesi

412.252

91.471.465 TL

 

-

-

 

Afşin

41.646

12.496.032 TL

 

84.244

 10.007.240 TL

 

Andırın

7.988

2.885.961 TL

 

38.074

 4.522.763 TL

 

Çağlıyancerit

12.298

4.443.109 TL

 

26.257

 3.119.036 TL

 

Dulkadiroğlu (yeni ilçe)

-

-

 

216.495

 25.717.171 TL

 

Ekinözü

5.483

1.980.937 TL

 

14.363

 1.706.163 TL

 

Elbistan

88.895

22.717.202 TL

 

139.046

 16.517.101 TL

 

Göksun

19.547

6.374.279 TL

 

54.024

 6.417.444 TL

 

Nurhak

5.566

1.815.073 TL

 

14.099

 1.674.803 TL

 

Onikişubat (yeni ilçe)

-

-

 

329.120

 39.095.755 TL

 

Pazarcık

28.763

9.379.618 TL

 

73.227

 8.698.544 TL

 

Türkoğlu

14.390

4.692.581 TL

 

65.650

 7.798.482 TL

 

Belde Belediyeleri

164.764

45.767.567 TL

 

-

-

 

Bel. Toplam / Ortalama

801.592

204.023.825 TL

 

 1.054.210   

 349.420.791 TL

 

İl Özel İdareleri

1.054.210

 47.737.386 TL

 

-

-

 

Toplam Mah. İdare Payı

-

 251.761.211 TL

 

 1.054.210   

 349.420.791 TL

 

Not

*Mevcut durum için 2010 TUİK Nüfus verileri, Genel Bütçe Vergi Gelirlerinden alınan pay için Maliye Bakanlığı 2011 verileri esas alınmıştır.

*GBVGP: Genel Bütçe Vergi Gelirleri Payı

 

 

 

 

                   
 

 

Bu tablo, Türkiye Belediyeler Birliği (TBB) Genel Sekreteri, değerli hemşerimiz, memleket sever, vefalı dostum Sayın Hayrettin GÜNGÖR’ÜN çalışmalarından alınmıştır.

          Kahramanmaraş’ta merkezde; doğuda DULKADİROĞLU ve batıda ONİKİŞUBAT adıyla 2 ilçe ve aynı adla da belediye kurulmaktadır. Merkezdeki mevcut 43 mahalle, 1 belediye, 57 köy birleşerek ve mahalle olarak Dulkadiroğlu ilçe ve belediyesi sınırlarına, 47 mahalle, 10 belediye, 71 köy birleşerek ve mahalle olarak da Onikişubat ilçe ve belediyesi sınırlarına alınmaktadır. Ayrıca Pazarcık ilçesine bağlı Kelebişler, Bayramgazi, Cennetpınarı köyleri de Türkoğlu ilçeye bağlanmaktadır.

              12- Köy iken mahalleye dönüşen yerlerde belediyelerce yapılan yol, kanalizasyon, su tesislerine yapılan harcamalar için ancak 5 yıl sonra meclis kararı ile katılım payı alınabilecektir.

           13- Büyükşehir belediye bütçesinin %10’u, 10 yıl süreyle ilçe belediyelerine dahil olan yerleşim yerlerinin altyapı hizmetlerine ayrılacaktır.

            Sonuçta, bu yeni sistem büyükşehirle kent’te yaşama ve kentli olma bilinci ve kültürünü kazanmalıyız. Toplum ve kurumlar hızla bu yeni sistemle uyumlu olmalıdır.

            2014 mahalli idareler seçimleri ile uygulanacak yeni sistem büyükşehir; Ülkemiz, Milletimiz, yöneticilerimiz için hayırlı olacaktır İNŞALLAH.            



Bu yazı 1186 defa okunmuştur.

YORUMLAR

Henüz Yorum Eklenmemiştir.Bu Haber'e ilk yorum yapan siz olun.

YORUM YAZ



FACEBOOK YORUM
Yorum

YAZARIN DİĞER YAZILARI

HABER ARA
SON YORUMLANAN HABERLER
ÇOK OKUNAN HABERLER
GÜNDEMDEN BAŞLIKLAR
YUKARI